{"id":754,"date":"2023-06-20T12:06:49","date_gmt":"2023-06-20T10:06:49","guid":{"rendered":"https:\/\/roosterriddle.com\/?page_id=754"},"modified":"2026-04-23T11:07:58","modified_gmt":"2026-04-23T09:07:58","slug":"model-werkelijkheid","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/sample-page\/model-werkelijkheid\/","title":{"rendered":"Model, Betekenis & Werkelijkheid"},"content":{"rendered":"
1. Wittgenstein<\/em>\u2019s Ladder (een vereenvoudigde versie vind je hier)<\/a><\/span><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
In het begin van de twintigste eeuw -omstreeks 1912-\u00a0 slaat een briljante Oostenrijkse student in Cambridge de bodem weg onder het fundament van \u00e9\u00e9n van de belangrijkste werken van zijn toekomstige promotor, Bertrand Russell. De jonge Ludwig Wittgenstein weet hem ervan te overtuigen dat een universele, alom geldige<\/em> logische taal, zoals gedacht in de ‘Principia Mathematica<\/em>‘ (Russell & Whitehead) een illusie<\/em> is. <\/em><\/div>\n
Het idee: taal en betekenis zouden afhankelijk (moeten) zijn van context<\/em>. Van waar, wanneer en hoe deze wordt gebruikt. Een alles<\/em> omvattend en bewijsbaar, consistent formeel systeem om wiskunde & logica te funderen is dan een onmogelijkheid (1)<\/span>. Zo\u2019n systeem verliest buiten<\/em> de vooropgestelde premissen z\u2019n geldigheid en betekenis.<\/div>\n
<\/div>\n
Een contextloze, symbolische taal -in welke vorm ook- bestaat namelijk niet.<\/em><\/div>\n
<\/div>\n
Deze stelling wordt wat mij betreft de belangrijkste -dan wellicht nog impliciete- idee in Wittgenstein’s werk. In de Tractatus Logico-Philosophicus<\/em> (i.e. zijn geschreven deel 1), <\/em>waarmee hij, uiteindelijk pas in 1929, bij Russell en Moore in Cambridge promoveert met de uitspraak “Don’t worry, I know you’ll never understand it<\/em>” (slaat dat op zijn niet te schrijven deel 2?<\/em>). En in zijn, eerst in 1953 postuum verschenen, Philosophische Untersuchungen.<\/i><\/div>\n
<\/div>\n
Zodra je de wereld buiten<\/em> de schutting (die je hokje omgeeft) ont-dekt, verlies je de \u2018veiligheid\u2019<\/em> van het formele systeem (’taalspel’) die je binnen<\/em> die omgeving (‘levensvorm’, hokje, context<\/em>) zorgvuldig en consistent middels logische deductie hebt geprobeerd op te bouwen. Je loopt daar dus tegen een grens<\/i> aan, waaraan voorbij je de weg kwijt raakt. Want: voorbij die grens heeft je taal geen betekenis meer<\/em>.<\/span><\/span><\/div>\n
Illustratief hierbij is de ‘ladder-metafoor<\/em>‘ in de Tractatus (cursief van mij):<\/div>\n
<\/div>\n
Paragraaf 6.54<\/em>: \u00a0 \u00a0 \u00a0“Meine S\u00e4tze erl\u00e4utern dadurch, dass sie der, welcher mich versteht, am Ende als unsinnig erkennt, wenn er durch sie -auf ihnen- \u00fcber sie hinausgestiegen ist (Er muss sozusagen die Leiter wegwerfen, nachdem er auf ihr hinaufgestiegen ist.<\/em>).\u00a0Er muss die S\u00e4tze \u00fcberwinden, dann sieht er die Welt richtig.”<\/div>\n
Paragraaf 7:<\/em>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 “Wovon man nicht sprechen kann, dar\u00fcber muss man schweigen. “<\/div>\n
\n

De betekenis<\/em> van symbolen, woorden, termen, begrippen, verhalen, algoritmen, systemen, enz. is namelijk nooit<\/em> los te maken van de specifieke ‘spelsituatie’ (het taalspel & de levensvorm) is Wittgenstein’s ultieme boodschap. Stap je uit dat ‘spel’<\/em>, met andere woorden klim je over die schutting heen, dan mag je niet meer spreken van algemene<\/em>\u00a0 (universele) geldigheid van je spelregels. Je bent je houvast -je ladder- kwijt. Non<\/em>-contextualisme: waar context ontbreekt -niet is-<\/em> is taal zonder betekenis en \u2018spel\u2019 zonder regels. Zin<\/em>-loos. Daar, concludeert Wittgenstein, houdt taal gewoon op. <\/em>Dus is zelfs ‘het er over hebben<\/em>‘ binnen jouw taalspel (spelsituatie) een zinloze bezigheid. Dan maar zwijgen dus (6.54). Zonder die taal ook geen (spel)regels.<\/p>\n

Mijns inziens<\/i> is dat de essentie van Wittgenstein’s idee. En duidelijk weer gegeven in stelling 6.54. Het is een boodschap met de impliciete waarschuwing: pas op, we betreden n\u00fa een gebied waar onze vertrouwde, logisch afgeleide spelregels niet meer geldig zijn!
\n<\/em>Precies dit dilemma speelt -ongeveer terzelfder tijd- \u00f3\u00f3k de grote pioniers in de quantummechanica<\/em>\u00a0en relativiteitstheorie<\/em>\u00a0(Einstein, Planck, Bohr, Heisenberg, Schr\u00f6dinger e.a., Solvay 1927) <\/em>parten.
\n<\/em>En dat lijkt mij bepaald geen toeval.<\/p>\n


\n<\/em>De tijdgenoten Wittgenstein (promotors, collega’s, leden van de <\/span>Wiener Kreis<\/em>, etc.) wisten zich met zijn boodschap eigenlijk ook geen raad. Wat hij hen ook toen al lijkt voor te houden, is dat <\/span>wij \u2018beschaafde\u2019 westerlingen<\/em> ons misschien op basis van een <\/span>deterministisch geori\u00ebnteerde <\/em>wetenschap -materialisme, een speerpunt van de Wiener Kreis<\/i>– een <\/span>te ruime<\/em> broek aanmeten. En dat gevoel lijkt nu -mede dankzij het fabelachtige succes van hedendaagse technologische ontwikkelingen- steeds sterker te worden.<\/span><\/p>\n

Gaat de moderne technologie onze problemen oplossen? Is onze Natuur werkelijk beheersbaar? Gaan we (ooit) een verklaring vinden voor wat \u2018Leven\u2019 is? Of leven cre\u00ebren ? Gaan wij \u00e9cht een ‘Theorie van Alles’ uitvinden?<\/em><\/p>\n

\u00c9cht? Laten we bescheiden blijven! Er is een grens die w\u00edj als mensen n\u00f3\u00f3it zullen en k\u00fannen overschrijden (cf. Planck).
\n<\/em><\/p>\n<\/div>\n

De metafoor van de ladder gaat heel diep. Z\u00f3 \u2018ziet<\/i>\u2019 Wittgenstein\u00a0voorbij<\/em> die schutting een werkelijkheid<\/em> die hij met de taal van binnen<\/em> de omheining (i.e. levensvorm, taalspel, context, de facto reality, wereld<\/em>) niet meer kan beschrijven(2)<\/span>. Waarmee hij in feite aansluit in de rij van filosofen die al vanaf de klassieke oudheid ‘hinten’ in de richting van een door ons mensen geconstrueerde<\/em> wereld bovenop of naast een boven<\/i>menselijke. Bv. in Plato’s Grot-metafoor<\/em> de boven<\/em>wereld’. Idealisme <\/em>misschien ? In elk geval een wereld totaal anders<\/i> dan die wij menen te kennen<\/u><\/em> en te kunnen beheren. <\/i>Te kunnen beheersen.\u00a0<\/i><\/div>\n
<\/div>\n
Een holo<\/i>-script. Waarover later meer.<\/div>\n

 <\/p>\n

2. Science<\/em> in de 21e eeuw:\u00a0 moderne natuurkunde en de kosmologie ..<\/p>\n

In zijn boek \u2018Het ontstaan van de tijd\u2019 – <\/em>2023)\u00a0<\/em>beschrijft de Vlaamse kosmoloog Thomas Hertog een soortgelijk dilemma. \u00a0Hun zoektocht naar een Theorie van Alles<\/em> leverde\u00a0Hawking en Hertog tal van paradoxale inzichten (binnenste buiten gekeerde laboratorium wetenschap, geen-grens hypothese, Anti de Sitter ruimte<\/em>) die -althans bij mij- onmiddellijk associaties opriepen met die hele rij hierboven genoemde filosofen. En met mijn eigen werk sinds 1972. Ook hier weer die rode draad:<\/p>\n

D\u00e9 <\/u>Werkelijkheid<\/u> is niet in een model – een Theorie van Alles- te vatten.<\/u><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Noot (1) \u00a0Wat Wittgenstein middels taal<\/em> aanvoelt, laat de wiskundige Kurt G\u00f6del<\/em> met getallen<\/em> zien. Niet veel later (1931) zal G\u00f6del een formeel bewijs publiceren waarin hij aantoont dat\u00a0b\u00ednnen<\/em> een formeel logisch<\/em> systeem (als de Principia Mathematica<\/i> van W&R en soortgelijke<\/i>) <\/span>geen absolute zekerheid te verkrijgen is. Een axiomatisch stelsel is -aldus G\u00f6del- in fundament<\/em> onvolledig omdat binnen zo\u2019n stelsel de bewijsmethoden tekort schieten (onvolledigheids<\/em>stelling)<\/span><\/p>\n

Noot (2) cf. Philosophische Untersuchungen<\/span><\/p>\n

Contact: LinkedIn<\/a><\/span><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

1. Wittgenstein\u2019s Ladder (een vereenvoudigde versie vind je hier)<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":2,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-754","page","type-page","status-publish","hentry","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/754","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=754"}],"version-history":[{"count":147,"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/754\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1501,"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/754\/revisions\/1501"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/roosterriddle.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=754"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}